Deyimler Cümle Şeklinde Olabilir Mi? Bunu Ciddiye Alıyor Muyuz?
Bazen hayat, kelimelerle oynamak gibi gelir bana. Mesela, bir arkadaşım geçenlerde bana “Deyimler cümle şeklinde olabilir mi?” diye sormaz mı! Gerçekten, ne diyebilirim ki? O an kafamda yüzlerce düşünce patladı: “Cümle nedir, deyim nedir, cümle dediğimizde bambaşka bir şey mi var, deyim dediğimizde tamamen kopuyor muyuz?” O kadar karıştı ki işler, tam o esnada birkaç saniye için gerçek dünyadan kopup, akademik bir dilde konuşmaya başladım.
Ama sonra fark ettim ki, bu kadar kafa yormak gereksiz. Sonuçta hayat, bazen kafa karıştırıcı deyimlerle dolu, değil mi? “Açık hava konseri” gibi bir şey işte! Neyse, hemen size o günü anlatayım da, deyimlerin cümleye dönüşme potansiyelini birlikte keşfederken, biraz da gülelim.
İyi Kötü Deyim, Bizimle!
Bir hafta sonu, arkadaşlarımla İzmir’deki o kafede oturuyoruz. Hani, biraz soğuk ama “havanın tadı” çok güzel olan, yeni açılan mekanlardan birindeyiz. Tam o sırada, bir arkadaşım “Deyimler cümle şeklinde olabilir mi?” diye sormaz mı! En başta gözlerim büyüdü. “Ne diyor bu?” diye içimden mırıldandım. Ama, kafamda başka bir soru daha belirdi: Deyim cümle olabilir mi? Gerçekten böyle bir şey mümkün mü? Ve sonra bir şey fark ettim: Kafamda “İyi kötü deyim, bizimle” gibi bir şey dönmeye başladı. Bu kadar ilginç soruya bu kadar ciddiyetle yaklaşmak gerçekten garipti.
Birinin, “Deyimler cümle olabilir mi?” diye sorması, aslında çok derin bir yere dokunuyor. Deyim, bildiğimiz gibi, kelimelerle sıkça yapılan pratik, ama cümle değil. “Göz var nizam var” gibi bir şey, biz bunu sıkça kullanıyoruz ama tek başına cümle olamaz! Yani aslında deyimler, çok da derinlemesine incelenmeye değer kavramlar değil gibi, ama buna karşın tam anlamıyla “cümle gibi” de olabilirler, değil mi?
Neyse, arkadaşım sorusunun peşinden gülmeye başladık ve iç sesim devreye girdi. “Aaa, bu deyimler cümle olursa ne olur ki?” diye düşündüm. Çünkü, “Eee, zaten kimse bunu cümle olarak kullanmaz, ama hayat bunu cümleye dönüştürür” gibi bir şey oluyordu.
Cümle Olsa Olsa, Şu Anki Durumumuz Gibi Olur!
Deyimlerin cümle olması, bence çoğu zaman bir tür “Hayatın ta kendisi!” gibi. Sonra o soruyu sormama sebep olan arkadaşım, “Gerçekten deyim cümle olabilir mi? Şimdi anlatayım, dinle” dedi ve devam etti. Bu cümleye hemen yanıt verdim: “Deyim cümle olsa olsa, şu anki durumu gibi olur, her şey biraz saçma ama yine de doğru olur!”
O anda arkadaşımın yüz ifadesi bir garip oldu. “Yani cümleyi deyim gibi kurmaya mı çalışıyorsun?” diye sordu. Cevaplarım netleşmeye başladı. O an ciddiyetle şunu düşündüm: Evet, deyimler cümle olabilir, ama tam da hayatın karışıklığı gibi olurlar! Her şeyin bir anlamı varmış gibi görünür, ama aslında anlatılmak istenen sadece “Şu anda olmak, her şeyin içerisinde kaybolmak”tır. Yani deyimler cümle olmamalı, olursa bile dağılırız.
Eğlenceli Bir Sonuç: Evet, Bazen Cümle Olurlar!
Gelelim işin eğlenceli kısmına. Gerçekten deyimler bazen cümle olurlar. Ama bunun için bir şeylere kafa yormak gerekmez. Mesela, düşünün! “Açık hava konseri” gibi bir deyim olursa, cümleye dönmesi gayet mümkündür. “Açık hava konseri verelim!” desek, bu haliyle direkt cümle oluyor. Ama cümle ile deyimi karıştırdığımızda, biz yine de aynı noktaya geliyoruz: Sözlerin ardındaki anlamı kaçırmamalıyız!
Bir örnek verelim: Eğer “Kervan yolda düzülür” diye bir deyimi cümleye dönüştürsek, “Kervan yolda düzülür, ama yolda kervan yoksa o zaman iş değişir!” gibi bir şey ortaya çıkar. Aslında burada biraz eğlenceyi kaybetmiş oluruz. Çünkü deyimler bir anlamda kısa, öz ve anlamlı olmak zorunda.
Sonuç: Deyim ve Cümle Farkı, Yani… Cümle Olabilir Mi?
Sonunda, “Deyimler cümle şeklinde olabilir mi?” sorusunun cevabını buldum: Bazen olabilir, bazen olmamalıdır. Duygular ve anlamlar çok daha karmaşıklaştığı zaman, deyimlere eklediğimiz her kelimeyle bir tür çığır açabiliriz. Ama bazen de basit olmak gerekir, kelimeler konuşmalıdır ve cümle olurlar.
Deyimlerle kurduğumuz cümleler genelde çok anlamlı, derin ve düşündürücü olur. Ama bu bazen bir hata da olabilir. Çünkü cümleler, deyimlerin “saf” halini bozar. Yani her şeyin tadı biraz kaçabilir. Gerçekten, “Deyimler cümle şeklinde olabilir mi?” sorusuna vereceğim cevabım şu olacak: Cevap, her an değişebilir, ve bu eğlenceli olmalı!
Evet, bazen işler karışabilir ama sıkılmadan bu kelimeleri de sevebiliriz!